Archikatedra gnieźnieńska,
bazylika prymasowska
Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny

Sanktuarium św. Wojciecha

Grób Świętego Wojciecha

Archidiecezja Gnieźnieńska

O najstarszych dziejach Gniezna wiadomo niewiele. Pierwsze osady, położone na dwóch wzniesieniach, nazywanych później Wzgórzami Lecha i Panieńskim, powstały najprawdopodobniej na przełomie VIII i IX wieku. Z 990 roku pochodzi najstarszy dokument, który wymienia w swej treści nazwę „Gniezno". Znajduje się w zapisie Dagome iudex, wystawionym przez papieża Jana XV. Określał on m.in. granice państwa Mieszka I. Być może już w latach 70. Xwieku w ówczesnej stolicy Mieszka I wzniesiono świątynię, w której już w 977 roku złożono do grobu żonę władcy, pochodzącą z Czech księżną Dąbrówkę. Na trwałe z Gnieznem i jego pierwszym kościołem związało się imię biskupa Wojciecha, zamordowanego w Prusach w kwietniu 997 roku. Do grobu kanonizowanego natychmiast biskupa przybył w 1000 roku cesarz Otto III. Skutkiem Zjazdu Gnieźnieńskiego było ustanowienie w Gnieźnie stolicy nowej metropolii kościelnej. W latach 1025–1300 koronowało się tu pięciu pierwszych królów polskich Wspaniale przyozdobioną katedrę gnieźnieńską złupił w 1038 roku książę czeski Brzetysław.
W II połowie XII wieku kościół zyskał swój największy skarb – słynne Drzwi Gnieźnieńskie ufundowane przez księcia Mieszka III Starego. Wykonane zostały około 1175 roku w Gnieźnie. Składają się z dwóch skrzydeł odlanych z brązu, które różnią się nieco wielkością. Odlewy wykonano techniką wosku traconego. W 18 kwaterach przedstawiono sceny z życia i męczeństwo św. Wojciecha. Aby je prześledzić, oglądamy najpierw od dołu ku górze skrzydło lewe, a następnie od góry do dołu skrzydło prawe. Nową potężną bazylikę katedralną wzniesiono w połowie XIV wieku z fundacji arcybiskupa Jarosława Bogorii Skotnickiego. Kościół otoczył z czasem cały wieniec kaplic grobowych, gotyckich i barokowych.
Katedra jest prawdziwą galerią rzeźby nagrobnej. W epoce wazowskiej powstał zespół barokowych portali wejściowych do kaplic, autorstwa Wilhelma Richtera z Gdańska, oraz konfesja św. Wojciecha ze srebrnym sarkofagiem, gruntownie rozbudowana w latach 90. XX wieku. Około 1730 roku powstała regencyjna kaplica prymasa Teodora Potockiego. Spaloną częściowo w 1760 roku katedrę odbudowano według projektu Efraima Szregera, uposażając wieże w barokowe hełmy. W czasie II wojny światowej okupanci niemieccy zdewastowali wnętrze, a dalsze straty przyniosły walki w styczniu 1945 roku. Odbudowę połączoną z regotyzacją, ukończono 1953 roku.
Obecna katedra jest bazylikowym kościołem trójnawowym. Przy bocznych nawach i obejściu mieści się 14 kaplic, dwie zakrystie, biblioteka oraz nowy kapitularz. Długość świątyni wynosi około 85 m, a największa szerokość to około 42 m. W części zachodniej wznoszą się dwie wieże o wysokości 63 m każda. Szczyt między wieżami z I połowy XVII wieku reprezentuje cechy sztuki holenderskiej, zdobi go herb Pomian arcybiskupa Macieja Łubińskiego. Nad dachami kaplic znajdują się rzeźby polskich świętych i błogosławionych, wykonane w latach 1932–1936 przez Marcina Rożka. W południowej ścianie budowli mieszczą się tablice upamiętniające Tysiąclecie Chrztu Polski oraz 975-lecie metropolii gnieźnieńskiej. Na postumencie mieści się dzwon „Błogosławiony Bogumił" z 1761 roku, uszkodzony podczas pożaru katedry w 1945 roku. Z Kroniki Kosmasa wynika, że już w XI wieku katedra posiadała dzwony, które Brzetysław podczas swego najazdu w 1039 roku wywiózł do Pragi. Kolejne informacje dotyczące dzwonów katedry pochodzą z XVII wieku. Darowany przez króla Władysława IV dzwon pękł w 1670 roku i za sprawą biskupa Wojciecha Stawowskiego został przetopiony. Nowy dzwon odlał gdański ludwisarz Absalon Wittwerk w 1692 roku; nazwano go Michał i Wojciech.
Wnętrze świątyni jest wybudowane w stylu gotyckim. Najstarszą częścią katedry jest prezbiterium wraz z otaczającym go obejściem. Filary i żebra sklepień są z piaskowca. W wybudowanym później korpusie nawowym dominuje już cegła, a żebra sklepień i elementy wystroju rzeźbiarskiego wykonane zostały ze sztucznego kamienia. Prezbiterium i nawa główna nakryte są sklepieniami krzyżowymi. Żebra sklepień nawy oraz łuki arkad otwartych do naw bocznych ozdobione są reliefami ze sztucznego kamienia w kształcie figur lub roślin z połowy XIV wieku. Nawy boczne łączy z prezbiterium obejście. Tam zostały zlokalizowane kaplice, zakrystie oraz liczne pomniki, epitafia i nagrobki. Witraże w oknach, autorstwa Marii Powalisz, przedstawiają sceny związane z początkami chrześcijaństwa w Polsce. Na chórze muzycznym zainstalowane są nowoczesne organy, zbudowane w 1979 roku przez bawarską firmę Laukhuff, wyposażone w 4169 piszczałek. Organy są darem episkopatów Austrii i Niemiec.
W centralnym punkcie prezbiterium mieści się ołtarz z relikwiami św. Wojciecha, a na postumencie z marmuru znajduje się wczesnobarokowy srebrny relikwiarz, mający kształt trumny, z leżącą na wieku postacią świętego w szatach biskupich. Relikwiarz wykonany został w 1662 roku przez gdańskiego złotnika Piotra van der Rennen. Trumnę unosi sześć orłów wykonanych przez Hansa Paula Junga. Relikwiarz podtrzymują klęczące postacie reprezentujące cztery stany: rycerski, mieszczański, chłopski i duchowny. Rzeźby te wykonał w końcu XIX wieku Władysław Marcinkowski.
W posadzce jest marmurowa płyta z napisem „Dąbrówka". Według legendy przykrywa ona wejście do krypty, w której w 977 roku pochowano księżną. Pod stołem ołtarza soborowego znajduje się rzeźbiona w czerwonym marmurze gotycka płyta nagrobna św. Wojciecha. Wykonał ją w latach 1478–1486 rzeźbiarz gdański Hans Brandt. Na belce tęczowej stoi gotycki krucyfiks wykonany z drewna lipowego ok. 1430 roku. Na tylnej ścianie nawy głównej znajduje się wykonana z czerwonego marmuru płyta prymasa Zbigniewa Oleśnickiego, będąca dziełem Wita Stwosza.
Do istotnych i cennych zabytków katedry zalicza się skarbiec. Znajdował się on w świątyni od początków jej istnienia. Jego zbiory pochodzą zazwyczaj z darów królewskich, biskupich i szlacheckich, czasami też od ludzi niższego stanu. Mimo wszystkich zniszczeń i grabieży, jakie spotkały katedrę, przetrwał do dzisiejszego dnia. Należy do najbogatszych skarbców kościelnych w Polsce. Wśród zgromadzonych w nim zabytków znajdują się także depozyty z innych wielkopolskich świątyń i klasztorów. W czasie okupacji Niemcy wywieźli najcenniejsze skarby, które, odnalezione później przez wojska amerykańskie, wróciły do Gniezna. Zabytki ze skarbca można również podziwiać w Muzeum Archidiecezjalnym, znajdującym się za katedrą.